CZYM JEST AROMATERAPIA ?

Aromaterapia i wykorzystywanie olejków eterycznych przez człowieka ma bardzo długą historię. Olejki eteryczne powszechnie stosowane były w kosmetykach i zabiegach kosmetyczno-leczniczych już niemalże w całym starożytnym świecie. Pozyskiwane metodą wyciskania lub poprzez destylację z kwiatów, skórek owoców, liści, igieł, kory, kłączy, stanowiły składniki rozmaitych maści, kremów, leków, pachnideł czy perfum. Używano ich w celu zachowania higieny i zdrowia, gdyż miały zapobiegać zarazom i epidemiom, do pielęgnacji skóry a także jako środek działający na zmysły. Mimo że cechy i skład olejków eterycznych poznajemy dzięki osiągnięciom nauki dopiero dzisiaj, obecna wiedza wskazuje, że były one przez naszych przodków wykorzystywane zgodnie z ich przeznaczeniem.
Sam termin "aromaterapia", choć stosowany dziś powszechnie, powstał dopiero na początku XX wieku. Określenie to wprowadził Rene Maurice Gattefosse francuski chemik i lekarz. Podczas przeprowadzania doświadczeń w swojej pracowni przypadkowo odkrył on, że olejek lawendowy w znaczący sposób przyspiesza gojenie oparzeń. Zainspirowany tym zdarzeniem Gattefosse rozpoczął badania nad właściwościami olejków, które zaowocowały wydaniem w 1937r. książki "Aromaterapia". Autor opisał w niej swoje badania nad olejkami eterycznymi oraz zastosowanie ich do celów kosmetycznych i w dermatologii.

W literaturze spotkać się można z kilkoma definicjami aromaterapii. Na przykład według G. Buchbauera "aromaterapia to terapeutyczne użycie zapachów lub co najmniej zwykłych lotnych substancji do leczenia, łagodzenia lub do zapobiegania dolegliwościom, infekcjom i niedyspozycjom tylko na drodze inhalacji¹".
Inne definicje uwzględniają działanie olejków eterycznych na organizm poprzez skórę (masaż, kąpiel, kompres) a także podanych wewnętrznie (doustnie).
W wielu pozycjach naukowych podkreśla się pozytywny wpływ olejków eterycznych na poprawę samopoczucia psychicznego i fizycznego wyłączając ich aspekt leczniczy. Bo choć olejki eteryczne mogą usuwać niektóre schorzenia i objawy chorobowe to podstawowym ich zadaniem jest pozytywne oddziaływanie na sferę psychiczną i fizyczną człowieka. Dlatego też obecnie aromaterapię stosuje się bardziej jako metodę profilaktyczną bądź pomocniczą dla medycyny klasycznej niż leczniczą.

OLEJKI ETERYCZNE -
DEFINICJA, WYSTĘPOWANIE, FUNKCJE PEŁNIONE W ORGANIZMACH ROŚLINNYCH

Olejki eteryczne to zgodnie z normą terminologiczną ISO mieszaniny lotnych substancji (zapachowych i biologicznie czynnych) otrzymywanych przez destylację surowca roślinnego z parą wodną (wodą) lub przez wyciskanie (skórki owoców cytrusowych).
Według Tschircha "(...) nazwa olejek eteryczny nawiązuje do lotności tych olejków z parą wodną. Wydaje się jednak, że przymiotnik eteryczny ma raczej określać odurzający, "eteryczny" zapach i łatwą lotność, charakterystyczną dla zwykłego eteru. Ta ostatnia właściwość sprawia, że olejki eteryczne nazywają również olejkami lotnymi.²"
Do olejków eterycznych zalicza się przeważnie ciekłe i wonne mieszaniny organicznych związków chemicznych. Są jednak olejki, które w temperaturze pokojowej są ciałami stałymi lub półstałymi; są to: olejek irysowy, ambretowy, gwajakowy i różany.

Każdy olejek eteryczny składa się z co najmniej kilkunastu związków chemicznych, należących głównie do:

Związki te są optycznie czynne, posiadają zapach, dobrze rozpuszczają się w substancjach lipofilowych, glicerolu i spirytusie.
Olejki eteryczne odgrywają bardzo ważną rolę w życiu roślin. Są odpowiedzialne za ich smak i zapach. Uważa się, że chronią je przed nadmierną transpiracją, przed szkodnikami lub "odstraszają" konkurencyjne gatunki (chwasty). Mają również zdolność przyciągania owadów w celu zapylenia rośliny, ponieważ wytwarzają zapach zbliżony do zapachu feromonów. Olejki niektórych roślin chronią ich nasiona przed przedwczesnym kiełkowaniem. Niektórzy nazywają olejki roślinne hormonami, uważając, że ich rola jest bardzo podobna.
Występują one we wszystkich roślinach i rozmieszczone są w różnych ich częściach (korzenie, kłącza, cebule, liście, kwiaty, owoce, nasiona). Za olejkodajne uważa się takie gatunki roślin, które zawierają ponad 0,01% olejku eterycznego. Szczególnie obficie olejki występują w rodzinie roślin wargowych, baldaszkowatych, złożonych, imbirowatych, skalnicowatych i bodziszkowatych. Rozpowszechnione są także u roślin nagonasiennych (np. u iglastych).

Olejki powstają wskutek licznych przemian biochemicznych prowadzących do biosyntezy związków stanowiących skład olejku. Są one magazynowane (i często również wytwarzane) w wysoko rozwiniętych strukturach anatomicznych rośliny, takich jak:

Włoski gruczołowe i gruczoły olejkowe należą do zbiorników zewnątrztkankowych (egzogenicznych). Znajdują się one na powierzchni określonego organu rośliny - liści lub części kwiatu. Każda część rośliny ma inną zawartość olejku, która uzależniona jest od ilości i wielkości włosków.
Silny zapach roślin związany jest właśnie z obecnością włosków gruczołowych na powierzchni rośliny, ponieważ wysoka temperatura powoduje dyfuzję olejku i ulatnianie się zapachu. Włoski spotykamy miedzy innymi u takich roślin jak geranium, mięta, chmiel.

Zbiorniki olejkowe wewnątrztkankowe (endogeniczne) to pojedyncze komórki, wielokomórkowe mieszki lub kanały, czyli przewody olejkowe, znajdujące się np. w tkance miękiszowej. Inne zbiorniki występują w igłach i drewnie roślin szpilkowych a inne np. na owocni owoców cytrusowych

Dla osób zajmujących się zbieraniem roślin ogromne znaczenie ma to w jaki sposób rozmieszczone są zbiorniki i komórki olejkowe zarówno w roślinach jak i poszczególnych ich częściach. Rośliny mające zbiorniki olejkowe rozmieszczone na zewnątrz (np. mięta, tymianek) muszą być traktowane wyjątkowo ostrożnie podczas zbioru, suszenia i transportu w przeciwieństwie do roślin zawierających zbiorniki olejkowe wewnątrztkankowe. Jeżeli jednak chodzi o destylację olejku z parą wodną to w przypadku roślin ze zbiornikami zewnątrztkankowymi jest ona ułatwiona. Pozostałe rośliny tuż przed oddestylowaniem olejku należy dokładnie rozdrobnić, aby para wodna miała łatwy dostęp do komórek olejkowych znajdujących się wewnątrz rośliny.

"Rodzaj aromatu zależy m.in. od gatunku i odmiany rośliny, jej stadium rozwojowego, warunków klimatycznych. Zdarza się też, że ta sama roślina w różnych częściach i organach wytwarza olejki o odmiennym składzie chemicznym i zapachu. Odczuwana przez nas woń kwiatów może pochodzić od jednego, głównego składnika olejku lub być skomplikowaną kompozycją kilkudziesięciu związków występujących w niewielkich ilościach.³"

Skład tworzących się olejków uwarunkowany jest obecnością enzymów w roślinie, które sterują reakcjami biochemicznymi, zmieniają struktury szkieletowe, podstawiając nowe atomy do szkieletu. To właśnie dzięki tym enzymom jest taka różnorodność olejków, ponieważ odpowiedzialne one są za charakter i zapach końcowego produktu.

Zawartość olejku w roślinie i jego skład chemiczny nie są cały czas jednakowe. Ulegają one zmianom przez cały okres wzrostu rośliny. Najbardziej cenionym, a jednocześnie mającym najlepsze właściwości użytkowe jest olejek pozyskiwany z rośliny dojrzałej. Wydajność olejku spada w momencie, gdy roślina jest w okresie przekwitania.

Na intensywność zapachu wydzielanego przez roślinę istotny wpływ mają również czynniki atmosferyczne - temperatura, nasłonecznienie i wilgotność powietrza.

" W okresie długotrwałej suszy i podczas silnego wiatru w tkankach roślin z reguły znajduje się mniej olejku niż zazwyczaj. Ważna jest również pora dnia. Większość kwiatów pachnie, kiedy świeci słońce, ale są i takie, które wydzielają aromat o zmroku (maciejka, tytoń oskrzydlony).⁴"

Stosowane w aromaterapii olejki powinny być zgodne z obowiązującymi normami, ujętymi między innymi w Farmakopei Polskiej, ewentualnie Brytyjskiej i Stanów Zjednoczonych a przede wszystkim z normami ISO - Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej.

DROGI WPROWADZANIA OLEJKÓW ETERYCZNYCH

Aby olejki eteryczne mogły właściwie zadziałać na organizm człowieka muszą być do niego wprowadzone. Znane są następujące drogi, którymi substancje czynne olejków przedostają się do organizmu:

ZMYSŁ WĘCHU JAKO DROGA WPROWADZANIA OLEJKÓW

Zmysł węchu zajmuje szczególne miejsce wśród narządów zmysłu. Jest najbardziej czułą i najszybszą metodą przenoszenia do mózgu wszelkich bodźców zewnętrznych. Receptory aparatu węchowego są bezpośrednio połączone z mózgiem.
Nerwy węchowe znajdują się w górnej części jamy nosowej wyściełanej cylindrycznym nabłonkiem. Jej dolna część, mająca gładki nabłonek, nie zawiera komórek węchowych. Przez nią powietrze i zapach jedynie przedostają się do organów węchowych.
Pomiędzy komórkami nabłonka umiejscowione są komórki węchowe, z odchodzącymi od nich włókienkami węchowymi. Gdy cząsteczka związku chemicznego o określonym zapachu zetknie się z powierzchnią receptora (rzęski węchowe), powstaje impuls, który przenoszony jest do opuszki węchowej, umiejscowionej tuż nad komorą nosową. Tam dane w postaci impulsu są przetwarzane i jako gotowa informacja przekazywane są do ośrodka w mózgu. Rzęski węchowe w bardzo krótkim czasie i bezpośrednio przekazują bodźce zmysłowe do mózgu. Impulsy przekazywane są w 70% przez nerw trójdzielny.

Cząstki związku zapachowego są lotne i dlatego też są w stanie pobudzać komórki węchowe. Im więcej cząsteczek wonnej substancji dociera do receptorów, tym silniejszy jest odbierany bodziec zapachowy. Budowa chemiczna związków zapachowych jest specyficzna i bardzo złożona. Związki te różnią się od siebie zapachem i jego intensywnością co spowodowane jest nawet niewielkimi zmianami w ich budowie przestrzennej. Grupa osmoforowa będąca grupą funkcyjną związku zapachowego odpowiedzialna jest za to jak my dany zapach odbieramy. Powszechnie uznaje się, że grupy:

Każdy z nas reaguje inaczej na ten sam bodziec zapachowy. Jest to odczucie bardzo subiektywne i indywidualne. Ten sam zapach może powodować u jednych osób przyjemne odczucia, a negatywne u drugich.
Człowiek ma około 50 milionów podstawowych receptorowych komórek węchowych, dzięki czemu jest w stanie rozróżnić od 2000 do 4000 zapachów. Z badań wynika, że kobiety mają lepiej rozwinięty zmysł węchu niż mężczyźni oraz, że w miarę jak człowiek się starzeje , wrażliwość na zapachy staje się również słabsza. Człowiek jest w stanie przyzwyczaić się do określonych zapachów i po pewnym czasie nie reaguje na nie, mimo iż one oddziałują na receptory węchowe i powodują podświadome reakcje.

Zmysł węchu jest bardzo wrażliwy i można powiedzieć, że praktycznie przy wykorzystywaniu każdej metody aromaterapii, olejki eteryczne działają głównie na organ węchu. Dlatego też dość szybko można zaobserwować efekt działania olejków na organizm ludzki. Węch jest jednym z nielicznych zmysłów, które tak silnie oddziałują na wewnętrzną równowagę organizmu i na podświadomość.

Cząsteczki zapachowe wydychane wraz z powietrzem z jednej strony dostarczają bodźce dla mózgu poprzez łączenie się określonego związku chemicznego z receptorem i wywoływanie impulsu a z drugiej strony wraz z przemieszczającym się do płuc powietrzem dostają się do krwi a następnie narządów wewnętrznych, tkanek i komórek. Wdychanie jest najefektywniejszą formą aromaterapii. Dla przykładu - badania prowadzone na d-limonenie (jednym ze składników między innymi olejków cytrusowych) wykazały, że podczas wdychania jego absorpcja dochodzi aż do 70 % (Falk-Filipsson a. 1993. j. toxicol. envir. health. 38. 77-88)⁵ .

SKÓRA JAKO DROGA WPROWADZANIA OLEJKÓW

Zmysł węchu i drogi oddechowe odgrywają zasadniczą rolę w aromaterapii. Jednak uważa się, że olejki eteryczne ze względu na małe rozmiary związków wchodzących w ich skład, jak też swój lipofilowy charakter, mają również zdolność przenikania przez skórę, głównie poprzez liczne mieszki włosowe, gruczoły łojowe i potowe. Wprawdzie wprowadzanie olejków przez skórę przebiega znacznie wolniej niż podczas wąchania, ale przyglądając się uważnie budowie skóry (co potwierdzają niektóre badania) można sądzić, że substancje czynne olejków dostają się do krwioobiegu.
Ponadto badania wskazują, że olejki działają pozytywnie na różnorodne procesy zachodzące na skórze i w skórze. Uważa się, że powodują one przyspieszenie krążenia płynów ustrojowych, odżywianie tkanek i wydalanie toksyn z organizmu. Prowadzi to do tego, że skóra staje się bardziej napięta, jędrna i lepiej odżywiona, co w konsekwencji opóźnia procesy starzenia.
Bardzo ważną cechą olejków eterycznych w związku ze skórą jest ich działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze i przeciwwirusowe. Te ich właściwości są często wykorzystywane do łagodzenia stanów zapalnych oraz schorzeń skóry powodowanych przez bakterie, wirusy i grzyby (między innymi przetłuszczanie się skóry, trądzik, łupież i wiele innych). Olejki mogą być również stosowane przy profilaktyce i leczeniu takich schorzeń jak cellulit, rozszerzone naczynia włosowate czy żylaki.

PODANIE DOUSTNE

Istnieje możliwość podawania olejków doustnie (per os) choć robi się to rzadko i zawsze metoda ta powinna być stosowana jedynie pod kontrolą doświadczonego aromaterapeuty. Olejki podane doustnie łatwo i szybko przenikają drogą układu pokarmowego, z jelit do krwi. Wydalane są przez płuca (z wydychanym powietrzem), nerki (wraz z moczem), wątrobę (z żółcią) oraz przez skórę wraz z potem poprzez gruczoły potowe i z łojem poprzez gruczoły łojowe.
" Większość olejków wywiera działanie lekko drażniące w stosunku do błon śluzowych i skóry, czego objawem jest wyzwolenie odruchu wykrztuśnego, zaczerwienie skóry, poprawienie ukrwienia błony śluzowej i wzmożenie czynności wydzielniczej. Działanie żółciopędne wywierają głownie olejki terpenowe i olejki zawierające związki siarkowe (np. allilosiarczki). Poza tym większość olejków upłynnia wydzielinę śluzową, ułatwiając jej wydalenie, nasila ruchy migawkowe nabłonka orzęsionego. Efektem tego jest udrożnienie dróg oddechowych podczas stanów zapalnych i zakażeniowych, ułatwienie oddychania, poczucie swoistego rodzaju ulgi w jamie nosowej. Olejki cechuje wybitny wpływ odkażający. Zabijają one mikroorganizmy chorobotwórcze, hamują ich rozmnażanie. Większość olejków działa również wiatropędnie, napotnie, moczopędnie i rozkurczowo."

OLEJKI ETERYCZNE A PSYCHIKA CZŁOWIEKA

Przez stulecia w aromaterapii wykorzystywano głównie jej właściwości antyseptyczne oraz pielęgnujące - "ożywiające" i odmładzające skórę. Olejki były również cenione ze względu na swój niepowtarzalny zapach ale ich oddziaływanie poprzez zmysł węchu na stany psychiczne, nastroje i ogólne samopoczucie było stawiane na drugim miejscu. Temat ten do tej pory był raczej pomijany i mało poznany.
Tymczasem głównym zadaniem aromaterapii może być wykorzystywanie niezwykłych właściwości olejków i ich oddziaływanie za pośrednictwem zmysłu węchu właśnie na psychikę człowieka. W ostatnich latach przeprowadzono szereg badań nad wpływem olejków eterycznych na stany psychiczne człowieka.

Węch jest zmysłem skojarzeniowym, ponieważ można poprzez niego wpływać na połączenia nerwowe odpowiedzialne właśnie za zachowania skojarzeniowe. Dlatego też reakcje na zapachy wiążą się z wydarzeniami i sytuacjami zarejestrowanymi w pamięci razem z zapachem. Ponadto zmysł ten jest bezpośrednio połączony z mózgiem, głównie z hipokampem (jest to główny "syntezator" pamięci w mózgu) i układem limbicznym (obszar w mózgu zaangażowany w procesy pamięciowe i motywacyjne oraz kontrolujący zachowania emocjonalne), przez co wpływa na zachowania związane np. z emocjami, zapamiętywaniem, uczeniem się. Układ powonienia łączy przeciwlegle położone opuszki węchowe z przednią częścią kory mózgowej, czyli z obszarem płatów skroniowych odpowiedzialnych za pobudzenie, uwagę, emocje, nastrój, pamięć.
" (...) opuszka węchowa współdziała ze strukturami układu limbicznego, szczególnie z tymi pośredniczącymi w zachowaniach motywacyjnych i emocjonalnych. (...) te bliskie anatomiczne połączenia mogłyby wyjaśnić związek emocjonalności z odczuwaniem zapachów. Ostatnie badania w wysokim stopniu zaawansowania udowodniły, że rozległe obszary układu limbicznego są pobudzane podczas przetwarzania zapachów"⁷.

Każdy z nas indywidualnie postrzega dany zapach. Jest to zależne od bardzo wielu czynników, między innymi od tego czy dany zapach jest nam znany i z jakimi sytuacjami nam się kojarzy - pozytywnymi czy może negatywnymi. "Uważa się, że przyjemne i nieprzyjemne zapachy wywołują odpowiednio korzystne bądź niekorzystne efekty u ludzi w skutek ich wartości hedonistycznych, tj. subiektywnych odczuć jakie wywołują"^8.
Badania wskazują, że kobiety zwracają większą uwagę na zapachy i bardziej je analizują niż mężczyźni, którzy mają bardziej ograniczone odczuwanie zapachów. Jest to spowodowane tym, że żeński układ limbiczny jest większy niż męski. Dlatego też kobiety bardziej emocjonalnie podchodzą do pewnych rzeczy, chętniej też wyrażają swoje uczucia.
Zapachy, które nas otaczają silnie oddziałują na nasze samopoczucie nawet gdy występują w stężeniach podprogowych, czyli świadomie niewyczuwalnych.

Badaniem wpływu zapachu na zachowanie człowieka, jego samopoczucie i emocje zajmuje się aromachologia (lub aromakologia). Słowo to pochodzi od połączenia słów aroma (z grec. zapach), psychologia i fizjologia. Ta nowa dziedzina nauki wskazuje na to, że zapach jest w stanie w mniejszym lub większym stopniu oddziaływać na organizm człowieka, na jego pozytywny nastrój oraz dobre samopoczucie zarówno fizyczne jak i psychiczne.

AROMATERAPIA WSPÓŁCZEŚNIE

Życie we współczesnym świecie, ciągły pośpiech i stres sprawiają, że jesteśmy stale spięci zarówno psychicznie jak i emocjonalnie a nasz kontakt z naturą - niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu - jest znacznie uboższy niż naszych przodków. Profesor W. Brud określił to w następujący sposób: "(...) żyjemy w sztucznym świecie i mamy sztuczne zdrowie podtrzymywane rosnącą ilością chemicznych leków, usuwającą jedną dolegliwość i powodujących wiele następnych. Aromaterapia (...) jest próbą jeżeli nie odwrócenia to przynajmniej zahamowania tego procesu. Stąd stosowanie olejków eterycznych ma przywrócić współczesnemu człowiekowi taką równowagę sił wewnętrznych, jaką naszym przodkom dawało współżycie z przyrodą. Aromaterapia normuje stan psychiczny pacjenta, usprawnia obieg krwi i płynów limfatycznych, równoważy procesy przebiegające w organizmie, a tym samym zwiększa jego odporność i siłę do zwalczania niekorzystnych czynników wewnętrznych."⁹ Odpowiednio dobrane olejki aromaterapeutyczne poprawiają nasze samopoczucie, przynoszą ukojenie i wyciszenie dla zmęczonego organizmu oraz dodają energii.
Aromaterapia daje niezwykłe efekty w połączeniu z masażem. Szczególnie wykorzystanie masaży relaksujących (takich jak Ma-uri, Lomi-Lomi czy masażu kamieniami), w połączeniu z oddziaływaniem olejków eterycznych, zapewnia głęboki relaks i przywraca harmonię fizyczną i psychiczną organizmu.

 

¹ M. Chrząszcz, Naukowe metody stosowane w badaniach nad aromaterapią, Aromaterapia 2(4) t.2, Warszawa 1996, s. 20
² R. Klimek, Olejki eteryczne, Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego,Warszawa 1957,s. 7.
³ http://www.ogrodnik.pl/ogrody/ogrody_11_01.asp
⁴ http://www.ogrodnik.pl/ogrody/ogrody_11_01.asp
⁵ http://www.imm.org.pl/bird/uzycie.htm
⁶ http://www.parazyt.gower.pl/oleum2003.htm
⁷ Doty Symposium, 1999; Levy et al. 1997, s. 22.
⁸ M. Aleksander, „Teoria motywacji a aromaterapia", Aromaterapia, PTA, Warszawa 2001, nr 4 (26), t. 7, s. 21.
⁹ W.S. Brud, I. Konopacka - Brud, "Pachnąca apteka", Pagina, Warszawa 2001, s. 22